Tefsir Metodolojisinin Ansiklopedik Kaynakları

İslâm düşünce tarihinin önemli simalarından biri olarak kabul edilen Muhammed b. ‘Akîle el-Mekkî (öl. 1150/1737), başta tefsir, hadis, fıkıh, tasavvuf, kelâm, akâid, tarih ve siyer olmak üzere dinî ilimlerin hemen her alanında vukûfiyet kesbederek doksan kadar eseriyle müslümanların telif geleneğinin zenginliğine ışık tutan, çok yönlü ve son derece velûd bir polimattır. Bu ilimlerin her birinde onun ilmî birikimini ve kültürel çeşitliliğini ortaya koyan eserleri ve risâleleri bulunmaktadır. Dolayısıyla ilmî rüştünü ortaya koyan matbû ve mahtût eserleri bütüncül incelendiğinde, onun yalnızca bir ilimde temayüz etmediği, aksine aklî-naklî olmak mezkûr ilimlerin çoğunu kapsayan değişik kültürel birikiminin ve bunlara vukufiyetinin bulunduğu kanaatine ulaşılmaktadır. Onun ez-Ziyâde ve’l-ihsân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân isimli muhalled eseri, ‘ulûmu’l-Kur’ân kitâbiyâtında kaleme alınmış olup çağdaş döneme kadar ulaşmış en kapsamlı çalışmadır. Tefsir metodolojisinin panoraması veya hülasası mâhiyetindeki bu ansiklopedik eserini Kur’ân ilimleri alanında kendisinden önce kaleme alınan eserlere yeni konular ekleyerek ve yeni bir tasnifte bulunarak hazırladığı görülmektedir. Yüz elli dört bölümden oluşan bu hacimli kitabında, Kur’ân tarihi, tefsir usûlü ve tarihi, kırâ’at tarihi ve meseleleri olmak üzere Kur’ân’la ilişkili hemen her konu incelenmektedir. Tefsir yöntembiliminin bu öneminden hareketle, elinizdeki bu çalışmada, başta bütün yönleriyle onun hayat hikâyesi ve başyapıtı olan ez-Ziyâde ve’l-ihsân’ın Kur’ân ilimleri alanındaki yeri; onun veri toplamada, dokümantasyon oluşturmada ve bilgi tasnifi sürecinde kaynak kullanma yöntemi kapsamlı bir şekilde ele alınmaktadır. Ayrıca ilgili eser, Kur’ân ilimleri sahasında kaleme alınan diğer çalışmalarla benzerlikleri ve farklılıkları açısından incelenmekte; birincil ve ikincil kaynakları belirlenmekte; ‘ulûmu’l-Kur’ân’ın kapsamına eklediği yeni konular irdelenmekte ve Kur’ân vahyinin mâhiyeti gibi temel usûl meseleleri üzerinden onun özgün yönleri derinlemesine ele alınmaktadır.