İşrakî Gelenekte Fail Sebep

Bu çalışma, İşrâkî geleneğin kurucusu Sühreverdî’nin fail sebep kavramıüzerine düşüncelerini, Hikmetü'l-İşrâk eseri üzerinden incelemeyiamaçlamaktadır. Ancak odak noktası, dört fiziksel sebepten biri olanfail sebeple sınırlı olmayıp, daha ziyade varlığın bütün mertebelerinikuşatan ve var oluşu bütünüyle açıklayan fail sebebin metafiziksel boyutudur.Bu sebeple, Sühreverdî’nin İşrâkî ontolojisi ele alınmıştır.Gerekli düşünsel bağlamı oluşturmak ve Sühreverdî’yi daha iyi anlamakadına bu çalışma, önceki filozofların fail sebep üzerine düşüncelerini deele almaktadır. Bu öncüller arasında Yunan filozoflarının felsefeleri veKeldanî düşüncesi yer almaktadır. Ayrıca, Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ baştaolmak üzere İslam filozoflarının fail sebebe ilişkin yaklaşımlarına yerverilmiştir. Bu önceki felsefi sistemlerin dahil edilmesi, Sühreverdî’ninözgün bakış açısını şekillendirdiği arka planı aydınlatmaktadır.Çalışmanın temeli, İşrâkî sistemi tanımlayan Nûr (Işık) metafiziğineodaklanır. Nur basitçe görünür bir olgu değil, hakikat (hakîka, mâhiye)olarak kavranan yegâne gerçekliktir. Kendi kendini tezahür ettiren vediğerlerini tezahür ettiren, dolayısıyla özünde fail güç olarak işlev görenşey olarak tanımlanır. Sühreverdî varlığı (vücûd) yalnızca kavramsalbir nitelik (el-İtibârü'l-aklî) olarak gören Meşşâî görüşü eleştirir. Nedensellik,sistemin tepesinden, mutlak fail neden olan Nûru'l-Envâr’dan(Nurlar Nuru) akar. Bu yayılma, farklılaşmanın mükemmellik (kemâl)derecelerine göre gerçekleştiği ve dinamik olarak karşılıklı hükmetmeve sevgi ilişkisi tarafından yönetilen bir nurlar hiyerarşisi aracılığıylayapılandırılmıştır. Misaller âlemi gibi temel ontolojik bileşenler de aracınedensel katmanlar olarak oynadıkları rol bakımından analiz edilmiştir.Ayrıca çalışmada Şehrezûrî'nin Şerhu Hikmeti'l-İşrâk eserindendestekleyici yorumlar da aktarılmıştır.