Ernest Renan Reddiyeleri Bağlamında Cemaleddin Afganî ve Namık Kemal

Bu çalışma, 19. yüzyılın son çeyreğinde Batı’da yükselen pozitivist veoryantalist söylemin İslâm dünyasına yönelttiği en etkili eleştirilerdenbiri olan Ernest Renan’ın 1883 tarihli “İslâm ve Bilim” konferansını vebu konferansa karşı İslâm dünyasından geliştirilen entelektüel tepkilerikonu edinmektedir. Renan, söz konusu konferansında İslâm’ı bilimselilerlemenin önünde yapısal bir engel olarak konumlandırmış; Müslümantoplumları zihinsel durgunluk ve irrasyonalite ile özdeşleştirmiştir.Bu iddialar kısa sürede yalnızca Avrupa’da değil, Osmanlı entelektüelçevrelerinde de geniş yankı uyandırmıştır.Eserde, Renan’ın düşünsel arka planı; pozitivizm, ırkçı antropoloji veseküler ilerlemecilik ekseninde analiz edilmekte, onun İslâm’a yönelikeleştirilerinin yalnızca bilimsel değil aynı zamanda ideolojik ve sömürgecibir bağlam taşıdığı ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede Renan’ındin karşıtı yaklaşımının, kişisel inanç krizleri, Avrupa-merkezci tarihanlayışı ve Comteçu pozitivizmin etkisiyle şekillendiği vurgulanmaktadır.Çalışmanın temel odak noktası ise Renan’ın tezlerine karşı geliştirileniki önemli reddiyedir: Cemaleddin Afgânî’nin Fransızca kaleme aldığı“Renan’a Cevap” yazısı ile Namık Kemal’in müstakil bir eser olarakyazdığı “Renan Müdâfaanâmesi”. Afgânî’nin cevabı, metodolojik zayıflıklarıve bazı noktalarda Renan’ı dolaylı biçimde doğrulayan ifadelerinedeniyle eleştirel biçimde değerlendirilmektedir. Buna karşılık NamıkKemal’in reddiyesi, hem İslâm’ın ilimle ilişkisini tarihsel delillerle ortayakoyması hem de Renan’ın genellemeci ve indirgemeci iddialarınıgüçlü bir retorik ve ilmî zeminle çürütmesi bakımından nitelikli bir savunmaolarak konumlandırılmaktadır.Sonuç olarak eser, Renan’ın İslâm eleştirisinin yalnızca felsefî bir tartışmadeğil, aynı zamanda modern sömürgeci zihniyetin entelektüel biruzantısı olduğunu ortaya koymakta; Afgânî ve Namık Kemal’in tepkileriniise İslâm dünyasının modern meydan okumalar karşısındaki düşünselsavunma reflekslerinin erken örnekleri olarak değerlendirmektedir.Bu yönüyle çalışma, günümüzde din–bilim ilişkisi etrafında süren tartışmalariçin de tarihsel ve metodolojik bir perspektif sunmaktadır.